هنر موسيقي

آرش باربذ
barbaz@SiahSepid.com

هنر
استعدادهاي فردي، غرايز طبيعي و قوه ي تخيل انسان باعث بروز عواملي مي گردد كه به آن «هنر» مي گويند. از آن جا كه تك تك انسان ها چه امروزي، چه نخستين داراي استعداد، غريزه و قوه ي تخيل هستند مي توان به هنر، تاريخي برابر با تاريخ انسان داد.
در تمام لحظات، انسان به وسيله ي استعداد ها، غرايز و قوه ي تخيل زندگي خود را به سمت جلو پيش مي برد، در نتيجه اين سه اصل كه هنر را به وجود مي آورند؛ پس عامل اصلي پيشرفت بشر، هنر مي باشد.
اخلاق و طرز فكر انسان ها در مناطق مختلف با هم فرق دارد، و بايد به اين نتيجه برسيم كه هنر در مناطق و جوامع مختلف با هم متفاوت بوده و هست.
در يك دسته بندي كلي هنر را مي توان به انواع زير طبقه بندي مي كنند:
   1- آرشيتك (ساختمان سازي، نقشه كشي، ... )
   2- مجسمه سازي (سفالگري، شيشه سازي، هنر پلاستيك، ... )
   3- هنر هاي ترسيمي (نقاشي، خطاطي، ... )
   4- ادبيات (شعر، داستان، نثر، ... )
   5- موزيك ( خوانندگي، نوازندگي، ... )
   6- حراكات نمايشي (رقص، باله، ... )
   7- سينما و تاتر

«موسيقي»
بگذاريد در ابتدا تعريفي ساده از موزيك را بيان نماييم، موزيك يعني، مجموعه اي از سر و صدا هاي تنظيم شده ي پيشرفته.

«پيدايش موزيك و آلات آن»
شما توپي را در دست داريد، و آن را با فاصله ي هر دو ثانيه يك بار به زمين مي كوبيد. دوست شما توپي بزرگتر و سبك تر از شما را با فاصله ي يك ثانيه يك بار به زمين مي كوبد و دوست ديگر شما توپ ديگري با مقياس، زمان و وزن ديگري به زمين مي زند. اگر اين فواصل به صورت موزون ادامه يابد و تكرار شود شما يك قطعه موزيك را اجرا كرديد، به همين سادگي، شايد از نظر خيلي ها اين صداها سرسام آور باشد ولي شما در حال اجراي قطعه اي موزيك هستيد. معين و منظم.
انسان هاي اوليه با توليد صداهاي مختلف به وسيله حنجره ي خود قطعات ديگر را اجرا مي كردند. بعد ها با ضربه زدن به شيي و بعدها با ضربه زدن شيي به شيي ديگر. با فوت كردن در اسكلت جمجه ي حيواني صداهاي عجيب غريب از آن توليد مي شد، با سوراخ كردن استخوان هاي كلفت تر صدا هاي بيشتري از آن توليد مي كردند. انسان ها با كشيدن كمان و وسايلي امثالهم به فكر ساختن سازهاي سيمي با الياف، روده ي حيوانات و بعد ها سيم هاي فلزي افتادند.
در اين جا ثابت مي شود كه ترتيب پيدايش سازها، كوبه اي، بادي و سيمي مي باشد.

«پيدايش كلمه ي موزيك»
Music از كلمه ي يوناني Muse مي آيد. در اساطير يوناني« آپولو » نام خداي موسيقي و هنرهاي زيباست، و Muse نام نه فرشته اي هست كه همراه او در كوه « پارناس » به سر مي برند و هر يك در فني از آواز و نوازندگي مهارت دارند.

«پيدايش نُت»
الفباي موسيقي را كه داراي 12 حرف (7 حرف اصلي و 5 حرف فرعي) هست «نُت» مي گويند.
«گليسا» نام راهبيست ايتاليايي، كه نخستين بار نت را اختراع كرد، در سال 930 ميلادي «نوما» تقسيم بندي اصوات و بعدها «كباد» خطوط نت و خواندن آن را به وجود آورد و در سال 1480 ميلادي «سن جان» خطوط را تكميل كرد. دقيقا در دوره ي رنسانس كه برهه ي پر تحركي در زمينه ي موسيقي اروپا بود.

«ساز ها و دسته بندي آنان»
در سال 1914، دسته بندي سازها توسط «اريش فن هور نبوستل» و «كورت زاكس» انجام گرفت كه پايه گذاري آن بر چگونگي توليد اصوات در سازها است. اين سيستم به پنج قسمت اصلي تقشيم شده، كه هر كدام از آنان قسمت بندي هاي ديگري دارند.
   1- بادي ها
   2- كوبه اي ها
   3- پوستي ها
   4- سيمي ها
   5- سازهاي مكانيكي و الكترونيكي

1- بادي ها:
بادي ها سازهايي هستند كه در آن صدا توسط ارتعاش هوا بوجود مي آيد. تقسيم بندي آنان نيز به ارتعاش صدا بستگي دارد كه شامل نمودار زير مي شوند.

بادي ها

سوراخ دميدني:
فلوت هاي مستقيم
فلوت هاي مايل
فلوت هاي بيني
فلون هاي آوندگونه
فلوت هاي چند شاخه
پان فلوت

منقاري شكل:
سوط ها
شوگل ها
بلوك فلوت ها
فلاژولت ها

يك زبانه:
كلاريت ها
ساكسفون

زبانه ي دوبل:
سورناها
ابواها
فاگوت ها

ني انبان

زبانه با نوسان آزاد:
ترومپت ها و پوزان ها
هورن ها

ارتعاشات نامحدود هوا:
هارمونيكاي دهني
آكاردئون ها
هارمونيم ها

چوب هاي غژغژي
صفحه ي مدور وزوزي

ارگ

فلوت ها از عصر حجر تا به حال كارايي داشتند و به خود حالت سحر آميز نسبت داده اند. ساز هاي زبانه دار ساختمان پيچيده تر از فلوت ها دارند و منشا آنان مشرق زمين است. اين ساز ها امروزه در ديگر نقاط جهان نيز به چشم مي آيند. ساز هايي كه ارتعاش صدا در آنان نامحدود است در برخي از نقاط جهان ديده مي شوند مانند چوب هاي غژغژي و يا صفحه ي مدور وزوزي.
امروزه ساز هاي بادي بيشترين بخش موزيك نظامي را تشكيل مي دهند. اين ساز ها در بسياري از نقاط جهان حالات جادويي و سحر آميز دارند، در مراسم سوگواري، برداشت محصول و يا هنگام شورش استفاده مي شوند. از قرون وسطي تا به امروز ارگ ها در كليساها مورد استفاده قرار مي گيرند.

2- كوبه اي ها:
پيدايش اين سازها به هزاران سال پيش باز مي گردد زماني كه انسان اولين بار ضربات را تنظيم كرد تا توانسته باشد ريتمي براي رقص و پايكوبي اختراع كند. اين سازها اكثرا از مواد طيبعي ساخته مي شوند و در اركستر سمفونيك ها تعداد متعددي از اين ساز ها با ابعاد مختلف ديده مي شود.
ساز هاي كوبه اي به 8 گروه تقسيم مي شوند. در اين گونه ساز ها ارتعاشات بر اثر ضربات توليد مي شود.

كوبه اي ها

طبل دهني

ساز هاي خراشيدني

ساز هاي مالشي

سنج ها

ضربه اي:
ميله هاي چوبي:
متالوفون ها
ليتوفون ها
اكسيلوفن ها
ساز هاي آوند گونه
گانگ ها

زنگ ها:
زنگ هاي ضربه اي
زنگ هاي سر خود

تكان دادني:
زنگ ها با زبانه جدا
زنگوله ها
راسل ها

كوباندني ها

كوبيدني ها

3- پوستي ها:
ساز هايي هستند كه ارتعاش در آنان توسط پوست و يا ورقه ي نازكي توليد مي شود.

پوستي

ميرلتين ها

طبل ها:
طبل هاي مالشي
طبل هاي قاب دار
طبل هاي آوند گونه

طبل هاي لوله اي:
طبل هاي كشيده
طبل هاي پايه دار
طبل هاي كاسه اي
طبل هاي ساعت شني
طبل هاي بشكه اي
طبل هاي مخروطي
طبل هاي استوانه اي

همان طوري كه درنمودار ديد اين سازها بر دو فرم هستند. طبل ها بيشتر از ميرليتن ها مورد استفاده قرار مي گيرند. طبل هايي در بين النهرين و مصر يافت شده كه حداقل به 4000 سال پيش باز مي گردد. از قرن 18 طبل ها و تمپاني ها عضوي از اركستر اروپا قرار گرفته اند.
ملل هاي متعددي طبل ها را وسايلي جادويي و يا قابل پرستش مي دانند. آن ها را براي رفع بدبختي و شومي، در هنگام فرا خواندن روح و يا رفع بيماري به صدا در مي آوردند. ساز هاي پوستي ساز هايي هستند كه بيشتر در همراهي آواز و يا رقص و پايكوبي مورد استفاده قرار مي گيرند.

4- سيمي ها:
در اين ساز ها ارتعاش صدا توسط سيم هاي ساز توليد مي شود. ساز هاي سيمي بر پنج نوعند.

سيمي ها

كمان ها:
كمان ساده
كمان بارزوناتور
كمان هاي دهني
كمان هاي زميني
كمان هاي چند شاخه

لير ها:
لايرهاي جبعبه اي
لايرهاي آوندگونه

هارپ ها:
هارپ هاي خميده
هارپ هاي زاويه دار
هارپ هاي قاب دار

عود ها:
عود هاي مضرابي:
عود هاي پشت خميده
عود هاي پشت صاف

عود هاي آرشه اي:
عود با پرده بندي
عود بدون پرده بندي

سيتر ها:
سيترهاي ساده:
سيترهاي تغاري
سيترهاي لوله اي
سيترهاي كلك گونه
سيترهاي ميله چوبي

سيترهاي كشيده

سيترهاي تخته اي مضرابي:
اسپنت
ويرجينال
چمبالو
پسالتريم

سيترهاي چوبي نواختي:
هاك برت
كلاويكورد
پيانو

در ميان اين ساز ها كمان ها از همه قديمي ترند كه امروزه در آمريكا و آفريقا نواخته مي شوند. چنگ ها و لير ها ساز هايي هستند كه حدود 5000 هزار سال قبل از ميلاد مسيح در يونان، ايران، مصر و سومر نواخته مي شدند. امروزه چنگ ها در نقاط مختلف جهان نواخته مي شوند ولي لير ها كار برد كمتري دارند و بيشتر در آفريقا نواخته مي شوند.
عودهاي مضرابي هم داري تاريخچه ي زيادي هستند. عود هاي پشت خميده در عهد ساسانيان در ايران نواخته مي شدند. گيتار هاي امروزي از خانواده ي عود ها هستند. و گيتار هاي الكتريكي نمونه ي كاملا پيشرفته ي آنان هستند. آرشه ها ابتدا براي سازهاي همچون «فيدل» مورد استفاده بود، اولين بار در قرن 10 ميلادي آرشه براي عود به كار رفت و خانواده ي ويولن تكامل يافت. سيترهاي امروزي با سيتر هاي ابتدايي تفاوت هاي بسياري دارند، سيتر ها به نوعي شبيه به برخي از ساز هاي كوبه اي مانند اكسيلوفون هستند.

5- ساز هاي مكانيكي و الكترونيكي
اولين ساز مكانيكي صندوقچه اي بود كه توسط يك ساعت ساز سوئيسي در اواخر قرن 18 ميلادي ساخته شد. طولي نكشيد كه صندوقچه هاي مجهز به غلتك هاي خاردار محبوب شدند. در اواخر قرن 19 غلتك ها تبديل به صفحه هاي خاردار شدند كه محبوت تر بودند زيرا صفحه هاي خار دار قابل تعويض بودند. «گرامافون» ها نمونه پيشرفته ي اين صندوقچه ها مي باشند.
ساز ها مكانيكي و الكتريكي ساز هايي هستند كه انسان، به صورت كامل در نواختن آنها دست نداشته و يا در برخي بطور كلي دست ندارد.
اين ساز ها بر دو دسته اند.

سازهاي مكانيكي و الكترونيكي

لايرها با دسته ي گردان
ويولن هاي مكانيكي

ويولن هاي اتوماتيك
اركستريوم

ساز هاي متعددي همانند پيانو، ارگ، ويولن و گيتارها، شيوه ي مكانيكي و الكتريكي آن ها نيز اختراع شده است. گيتار ها و ارگ هاي الكتريكي امروزه استفاده زيادي دارند.

در پايان بار ديگر اشاره مي شود كه دسته بندي سازها به ارتعاش صدا در آنان بستگي دارد نه به تاريخ بوجود آمدن آن ها.