گراز گيلان

پدرام رحيمي
احسان هاديپور
pedram@SiahSepid.com
comments@SiahSepid.com

امروزه انسان هاي شهر نشين به دليل دور بودن ازطبيعت و محيط طبيعي، زندگي كسالت آوري را بدون آنكه ازطبيعت و حيات وحش كه سرشار از زيبايي و شگفتي است بهره اي معنوي برده باشند درشهرها پشت سر مي گذارند. مشاهده چگونگي زيستن موجودات و عادات و رفتار آن ها از نزديك مي تواند تاثير شگرفي بر سلامت جامعه از هر لحاظ داشته باشد. از طرفي حفظ حيات وحش و بستر زيست آن ها تنها راهي است كه مي تواند از فروپاشي تمدن بزرگ بشري جلوگيري كند. زيرا حمايت از اين دو مستلزم تغيير در عادات مصرفي نوع بشر مي باشد. هرچه تفكرات ما عميق تر باشد جهان هستي نيز پيچيده تر به نظر مي آيد. در خم يكي از اين پيچ هاي انديشه، ناگهان جرقه اي در ذهن ما زده شد و عاملي گشت براي روشنايي مابقي راهمان و رسيدن به پيچيدگي هايي ديگر از طبيعت. كار سختي بود چرا كه براي افراد شهر نشيني مانند ما كه با زندگي شهري مانوس بوديم ، خوابيدن و يا بيداري شبانه در جنگل بدون هيچ سر پناهي و يا راهپيمايي و صعودهاي متمادي به ارتفاعات براي ديدن ردپايي مناسب در روي برف، سكوت شب تا صبح كنار مزرعه براي ديدن اين موجود و يا تشريح بدن آن كاري سخت و دشوار به نظر مي رسيد كه تمام اين كارها را با توكل به خدا و علاقه اي عجيب (كه آن را مديون رفتار بسيار مرموز اين حيوان و حس مسئوليت در قبال حيات وحش ايران كه عزيزترين سرمايه ملي ماست و به قول ادوارد ويلسون (Edward O.wilson) « مي بايد آن را در رديف زبان وفرهنگ يك ملت ارج نهاد » به قدر وسع مالي و علمي به انجام رسانديم .

گراز گيلان (Sus scrofa attila) كه به گويش گيلكي خوك ناميده مي شود پستانداري از راسته زوج سمان است كه نشخوار كننده نبوده و قادر است تا سالي دو بار جفت گيري و زايمان نمايد. اين جانوران شگفت انگيز بومي ايران بوده و آثار فرهنگي بسياري مربوط به آن ها از ايران باستان بجا مانده است. گرازها همه چيز خوار و شب گردند اما در مكان هاي امن روزها نيز ديده مي شوند. طول عمري در حدود 20 سال داشته و در هر فصل زايمان كه معمولا بهار است تا 12 بچه نيز همراه آن ها ديده مي شود. مدت بارداري حدود چهارماه و نيم و سن بلوغ 5/1 سالگي است. داراي بويايي قوي بوده و مسافت هاي زيادي را در حدود بيست كيلومتر با سرعت متوسط چهل كيلومتر در ساعت براي خوردن غذا در هر روز رفته و باز مي گردند كه در مسير خود از انواع بذر درختان جنگلي، حشرات، مهره داران كوچك، لاشه و قارچ ها تغذيه مي كنند. رنگ نوزاد اين جانوران تا 8 ماهگي متفاوت با والدين و متشكل از نوارهاي طولي تيره و روشن است. صداي گرازها اغلب به صورت خرناس كشيدن بوده و صداي دندان قروچه آن ها بسيار در جنگل شنيده مي شود. گرازها شناگران ماهري نيز بوده و تقريبا در همه زيستگاه هاي ايران بجز مناطق كويري ديده مي شوند. برخي از يافته هاي ما در مورد اين جانور به شرح زير است :

1 ـ گونه هاي جانوري در روند تكاملي خود سعي دارند كه بدون توجه به محدوديت هاي محيط و با تكيه بر سازگاري هاي گوناگون بيشترين بازده استفاده از انرژي را داشته و به اين وسيله زمينه ازدياد ژن خود را فراهم آورند. دو استراتژي شناخته شده در جانوران وجود دارد . استراتژي موسوم به R مربوط به گونه هاي كوچك جثه با مواليد زياد و ديگري كه عكس آن است استراتژيK نام داشته و مربوط به جانوران بزرگ جثه با زاد و ولد كم است. بزرگي جثه در جانوري مانند فيل باعث غالبيت او بر محيط گرديده و به او كمك مي كند كه با تغذيه زياد بيشترين حجم انرژي محيط را به خود اختصاص دهد (استراتژي K). اما در مورد موش كه جثه كوچكي دارد زاد و ولد زياد و افزايش جمعيت توأم با تنوع غذايي نسبت به فيل، باعث دوام نسل او شده است (استراتژي R). مقايسه گراز با اين دو گروه نشان مي دهد كه اين جانور دقيقا بهترين ويژگي ها را از هر دو استراتژي برگزيده و موجودي با جثه بزرگ در عين حال زاد و ولد بالا، رژيم غذايي متنوع و طول عمر زياد گرديده است.

2 ـ قانون برگمن در مورد جثه گوياي اين مطلب است كه نسبت سطح به وزن بدن جانوران خونگرم در حركت به عرض هاي جغرافيايي پايين زياد مي شود. به عبارت ساده تر نسبت جثه اين جانوران از قطب به طرف استوا كاهش مي يابد. اما اين موضوع در مورد گونه اي مانند گراز به وضوح صدق نمي كند . جثه گرازهاي ايران از غرب به شرق و از شمال به طرف جنوب افزايش مي يابد. شايد بتوان گفت كه اگر چه جثه كوچك يك استراتژي سازگاري براي دفع گرما يا نياز كمتر به غذا باشد اما چون رقابت و رابطه صيد و صيادي نيز در مناطق گرمسيري بيشتر است گراز بزرگي جثه را به عنوان استراتژي مهمتر براي غلبه بر محيط ترجيح داده است.

3 ـ گرازها به خوبي با تخريب هاي انساني خو گرفته اند و بر خلاف بسياري از گونه هاي حيات وحش ايران به راحتي وارد محيط زيست انساني شده وي در نزديكي آن به سر مي برند. در واقع گرازها كمتر از مرال شوكا يا زوج سمان حلال گوشت ديگر توسط مردم شكار مي شوند. چرا كه گونه هاي مذكور به علت پديده جزيره اي شدن زيستگاهها در ايران به محض خروج از مناطق حفاظت شده توسط بوميان شكار مي شوند اما به عنوان مثال در منطقه پريشان استان فارس گرازها با شنا كردن عرض درياچه به راحتي خود را به مزارع رسانده وبه آن ها خسارت مي زنند و البته كشاورزان اين منطقه نيز كمتر موجودي به نام گراز را مي بينند!

4 ـ يادگيري و تطابق با شرايط محيطي در تكامل موجودات دو جنبه دارد. يك جنبه ژنتيكي و ديگري اكتسابي است. گونه هايي كه مانند انسان جنبه اكتسابي تكامل آن ها بيش از جنبه ژنتيكي است نسبت به سايرين از نظر تكاملي جلوترند. گراز به خوبي ياد مي گيرد كه كجا احتمال شكارش وجود دارد وديگر به آن منطقه پا نمي گذارد. يا اينكه شالي برنج چه موقع رشد مي كند و سيب زميني كه برگ آن سمي است چه زمان آماده برداشت است. علاوه بر اين توليد مثل سريع در اين حيوان انتقال ژنتيكي سازگاريهاي تكاملي را به نسلهاي بعد تسريع مي كند.