آموزش موسيقي يك ضرورت

پدرام رحيمي
pedram@siahsepid.com

همگام با رشد روزافزون تمدن آداب و رسوم ملت ها هم متحول مى شوند . همينطور قرار گرفتن در عصر گفتگوى تمدن ها باعث شده كه تبادلات فرهنگى زيادى هم صورت بگيرد . اين تحول نه تنها با تغيير سنت هاى گذشته همراه است٬ بلكه گاهى تا از بين رفتن كامل برخى فرهنگ ها پيش مى رود و شايد بى دليل نباشد كه اسم تهاجم فرهنگى به آن مى دهند. اما حقيقت اين است كه معيارهاى افراد براى انتخاب يا پذيرفتن يك فرهنگ فرق مى كند . بنابراين در اين مبارزه ناگزير آن فرهنگى پايدار خواهد ماند كه اصالت خود را حفظ كند و با تقويت شدن از زوال و نابودى اش جلوگيرى شود . يكى از ابزارهاى مهم فرهنگ سازى هنر است . اما قبل از آن لازم است كه تكليف هنر از نظر محدوديت ها يا ممنوعيت ها مشخص شود . براى اين بايد به تعريف واژه ابتذال در هنر بپردازيم . هنر وسيله اى براى انتقال افكار و احساسات است و طبيعى است كه اگر با تعهد همراه نباشد چه وضعى پيش خواهد آمد . ارزش هنر براى مردم عادى اين است كه براى لحظاتى آنها را از مشكلات زندگى ماشينى جدا كرده و لذت زندگى را به خاطرشان بياورد . هنر زمانى به ابتذال كشيده مى شود يا مورد بى توجهى قرار مى گيرد كه در ورطه افراط و تفريط قرار گيرد . چون در هر دو صورت به خمودى انسان منتهى مى شود . متاسفانه تا به حال كسانى كه براى ترويج هنر در كشور ايران تصميم گيرى مى كرده اند تخصص كافى نداشته و به جنبه هاى زشت و زيباى اين هنر احاطه كامل نداشته اند ..

موسيقى ايرانى ( تنوع در بيان و انتقال حالات مختلف روحى )

از زمانى كه موسيقى ما كه برگرفته از تمدنى كهن تر يعنى يونان است به همراه حركات موزون ( رقص ) و آواز و نغمه هاى طربناك باربُد و نكيسا در بارگاه هخامنشيان شكل گرفت ، تا دوره معاصر كه استادانى چون ميرزاعبدالله ، غلامحسين درويش خان و كلنل علينقى وزيرى در بسط و پيشرفت علمى آن اهتمام ورزيدند ،‌ تحولات بسيارى را به خود ديده است . ازجمله گامها كه در واقع نت هاى مورد استفاده در قطعات هستند و از جنبه هاى مهم اعجاز موسيقى در بيان حالات مختلف روحى به شمار مى روند . از مجموع بيش از دوازده دستگاه موسيقى ايرانى و حدود شصت نغمه امروز تنها تعداد معدودى باقى مانده كه به گوش ما آشنا هستند و الباقى تقريباً منسوخ شده اند . بسيارى هم داراى فواصل فركانسى مشابه با دستگاههاى ديگرند و تنها نام آنها متفاوت است . در اين ميان دستگاه چهارگاه تنها دستگاهى است كه خاص موسيقى ايرانى است و در هيچ يك از موسيقى هاى شرقى ديگر مثل عربى يا استامبولى شنيده نمى شود . قطعه معروف « مباركباد »‌ كه در عروسى ها خوانده مى شود در اين دستگاه است . شايد قبولش كمى سخت باشد كه چطور تفاوت در يك چهارم فاصله فركانسى ميان نت ها مى تواند پيامى به موسيقى ايرانى ببخشد كه موسيقى غربى قادر به بيان آن نيست . در واقع اروپاييان هم تا قبل از موسيقيدان شهير يوهان سباستين باخ از اين نت ها بهره مى گرفتند و پيانوهايى هم با فواصل ربع پرده ساخته شده بودند . راههاى مختلفى براى به خاطر سپردن و فراگيرى اين دستگاهها وجود دارد . شايد معمول ترين روش مطابقت گوشى يك قطعه با قطعه اى است كه ما آن را قبلاً شنيده و گام آن را مى دانيم . مثلاً قطعه معروف « مرغ سحر ناله سركن »‌ ( با شعرى از ملك الشعراى بهار و آواز قمرالملوك وزيرى ساخته مرتضى خان نى داود ) ، كليد شناسايى خوبى براى دستگاه ماهور است . چيزى كه هنر شرق خصوصاً ايران را متمايز مى كند شيوه هاى به كار گيرى اين هنر در بيان حالات پيچيده روحى با تلفيقى از اشعار و عبارات پرمعناست . در واقع موسيقيدانان معروفى چون استاد محمد رضا شجريان نيز محققانى هستند كه به اين جنبه از كاربرد موسيقى اصيل توجه دارند . فى المثل يك قطعه « چهارگاه » مى تواند توصيفى براى عباراتى چون : نويد طلوع و آسودگى ، طرب و سرخوشى يا شكوه و پهلوانى را ارائه كند .« ماهور » كه در موسيقى كلاسيك همرديف گامى چون « دوماژور » است در واقع صفايى كودكانه دارد و گويى از پيچيدگى زيادى برخوردار نيست . ماهور مى تواند آغازگر يك روز پرنشاط كارى باشد . اصولاً ساخت قطعات غمگين در اين دستگاه قدرى بعيد به نظر مى رسد مگر آنكه باز پيام اميد و تعهد در آن مستتر باشد . در اين مورد مى توان قطعه اركسترال « كجاييد اى شهيدان خدايى » را با صداى بيژن كامكار مثال زد . دستگاه « راست پنجگاه » نيز در واقع فواصلى مشابه ماهور دارد ( ايران اى سراى اميد - با صداى شجريان ) . از مجموع گامهاى ايرانى شايد تنها دو گام ماهور و اصفهان قابليت انطباق با گامهاى كلاسيك را داشته باشند . اصفهان نيز كه تشابه زيادى با « لامينورهارمونيك » دارد از فراغ و نوستالژى سخن مى گويد ( اصفهان - خواننده مُعين ) . برادر بزرگ اين دستگاه گام همايون است كه اصولاً هرمان و غصه يا حسرت از آن مى بارد ( تو اى پرى كجايى - قوامى ) .راه ديگر براى به خاطر سپردن اين دستگاهها راهى است كه براى نوازندگان يا موسيقيدانان بسيار ساده است . نواختن اين فواصل روى ساز به مرور باعث حفظ و به خاطرسپارى آنها مى شود .

« سه گاه » كه در واقع حزنى عرفانى و خداترس را القا مى كند گامى است كه قاريان قرآن نيز بسيار از آن بهره مى گيرند هر چند كه گاهى نيز به قطعات شادى در موسيقى سنتى و فولكلوريك برمى خوريم كه در اين دستگاه خوانده مى شوند و تنها حس و حالى شرقى دارند ( لب كارون - قطعه بوشهرى ) . « شور » كه به آن اُمالآواز گفته اند داراى سه آواز معروف به نامهاى دشتى ، بيات ترك و افشارى است . وجه تمايز اين آوازها در نت هاى مورد استفاده نيست بلكه در فرود روى نت ها است . به عبارت ديگر جايى كه احساس پايان قطعه به شنونده القا مى شود . اگر شور را با نت هاى زير بنوازيم :

Re , Mi-(1/4 , Fa , Sol , La , Ti-(1/2 , Do

« دشتى » كه پركاربردترين است از روى نت Re احساس پايان را القا مى كند و اين در بيان لذتى محزون و عميق در بسيارى از قطعات مشهور كاربرد دارد ( اى ايرا ن اى مرز پر گهر - روح الله خالقى ) . « بيات ترك » سراسر سرور است و احساس پايان آن در مثال فوق روى نت Fa است . « افشارى »‌ روى Sol فرود مى آيد كه توصيفى از انتظار ، التهاب يا هيجان را معمولاً با خود دارد . دستگاه « نوا » نيز كاملاً مشابه افشارى است . برخى از اشكال تعديل شده اين گامها ( فواصل نيم پرده به جاى ربع پرده ) در موسيقى هاى سنتى و اقوام مختلف ما نيز مانند موسيقى آذرى با همين نامها وجود دارند .

Do , Re , Mi , Fa , Sol , La , Ti : ماهور

Do , Re-(1/4 , Mi , Fa , Sol , La-(1/4 , Ti : چهارگاه

Do , Re , Mi-(1/4 , Fa , Sol , La , Ti-(1/4 : سه گاه